آمارهای رسمی منتشر شده توسط دفتر صنایع خودرو وزارت صنعت، معدن و تجارت که وضعیت تولید تا پایان دی‌ماه ۱۴۰۴ را نشان می‌دهد، حاوی پیام‌های نگران‌کننده‌ای برای صنعت خودروی کشور است. در حالی که ایران‌خودرو توانسته است کشتی خود را در دریای طوفانی تولید به ساحل ثبات نزدیک کند، سایپا و خودروسازان بخش خصوصی با کاهش‌های چشمگیر تولید مواجه شده‌اند. بر اساس این گزارش جامع، مجموع تولید خودرو در کشور با افتی ۱۱ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل، به مرز ۹۳۰ هزار دستگاه رسیده است؛ عددی که فاصله معناداری با اهداف ترسیم شده در ابتدای سال دارد.

نمای کلی صنعت؛ عقب‌گرد ۱۱ درصدی در تیراژ کل

بررسی آمارنامه تجمیعی دی‌ماه ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که صنعت خودروی کشور در مجموع عملکردی نزولی داشته است. مجموع تولید انواع خودرو (سواری، وانت، ون، مینی‌بوس، اتوبوس و سنگین) در ۱۰ ماهه نخست سال جاری به ۹۳۰,۸۱۳ دستگاه رسیده است. این در حالی است که در مدت مشابه سال ۱۴۰۳، این رقم برابر با ۱,۰۵۰,۸۵۰ دستگاه بوده است. این اختلاف ۱۲۰ هزار دستگاهی، نشان‌دهنده کاهش ۷.۴ درصدی در کل تیراژ تولید است که زنگ خطری جدی برای زنجیره تأمین و بازار محسوب می‌شود.

نکته قابل تامل در این آمار، تفکیک عملکرد بخش دولتی و خصوصی است. در حالی که تصور می‌شد بخش خصوصی با آزادسازی‌های نسبی و معرفی محصولات جدید بتواند سهم بازار خود را افزایش دهد، آمارها حکایت از ریزش ۲۱ درصدی تولید در این بخش دارند. در سوی مقابل، بخش دولتی نیز یکپارچه نیست؛ ایران‌خودرو با رشد همراه بوده و سایپا با کاهشی سنگین، معدل کل را پایین کشیده است.

سهم بازار؛ دولتی‌ها همچنان می‌تازند

علیرغم تمام شعارهای خصوصی‌سازی، همچنان بیش از ۸۰ درصد تولید خودرو در کشور در اختیار دو غول جاده مخصوص است. ایران‌خودرو با تولید نزدیک به ۴۹۶ هزار دستگاه و سایپا با تولید حدود ۲۵۳ هزار دستگاه، بازیگران اصلی هستند. اما تغییر موازنه قدرت بین این دو کاملاً مشهود است. سهم بازار سایپا به شدت آب رفته و بخش خصوصی نیز که سال گذشته خیز بلندی برای تصاحب ۲۵ درصد بازار برداشته بود، اکنون به سهمی کمتر از ۲۰ درصد رضایت داده است.

ایران‌خودرو؛ تنها بازمانده در مسیر رشد

در میان آمارهای منفی صنعت خودرو، گروه صنعتی ایران‌خودرو تنها نقطه‌ای است که رنگ سبز رشد را به خود می‌بیند. آبی‌پوشان جاده مخصوص توانسته‌اند با تولید ۴۹۶,۶۱۵ دستگاه خودرو، رشدی معادل ۱۳.۶ درصد را نسبت به سال گذشته ثبت کنند. این موفقیت عمدتاً مدیون تمرکز بر محصولات جدید و ارتقا یافته نظیر خانواده دنا پلاس، تارا و هایما است.

استراتژی ایران‌خودرو در جایگزینی محصولات قدیمی با پلتفرم‌های جدیدتر ظاهراً جواب داده است. توقف تولید پژو پارس (به جز تیراژ محدود) و جایگزینی آن با سورن پلاس XU7P و افزایش تیراژ تارا، سبد محصولات این شرکت را متحول کرده است.

جزئیات سبد محصولاتی ایران‌خودرو

نگاهی دقیق به خطوط تولید ایران‌خودرو نشان می‌دهد که خانواده پژو ۲۰۷ همچنان پرتیراژترین محصول این شرکت است. با تولید بیش از ۱۴۲ هزار دستگاه، این خودرو رشدی ۲۳ درصدی داشته و به نوعی جورکش توقف تولید ۲۰۶ شده است. اما ستاره واقعی این آمار، تارا است. تولید تارا با رشدی ۳۱ درصدی به بیش از ۷۴ هزار دستگاه رسیده که نشان از برنامه جدی ایران‌خودرو برای تثبیت این سدان به عنوان محصول استراتژیک دارد.

در بخش محصولات مونتاژی نیز، خانواده هایما عملکرد درخشانی داشته است. رشد ۴۷ درصدی تولید هایما و رسیدن به تیراژ ۱۹,۲۵۹ دستگاه، نشان می‌دهد ایران‌خودرو توانسته در بازار کراس‌اوورهای چینی، سهم خود را از رقبا پس بگیرد. نکته جالب توجه، شروع تولید محصول جدید ریرا است که با تیراژ ۶,۹۱۱ دستگاهی در آمارها خودنمایی می‌کند و نوید ورود جدی اولین کراس‌اوور ملی به بازار را می‌دهد.

سایپا؛ سقوط آزاد در نارنجی‌پوشان

در قطب دیگر خودروسازی، وضعیت به کام سایپا نیست. این شرکت با کاهش سنگین ۳۴.۲ درصدی در تولید کل مواجه شده است. تیراژ تولید سایپا از ۳۸۵ هزار دستگاه در سال گذشته به ۲۵۳ هزار دستگاه سقوط کرده است. این کاهش تولید در تمام بخش‌های سواری و وانت (به جز خودروهای تجاری سنگین سایپادیزل) دیده می‌شود.

علت اصلی این ریزش را می‌توان در دوران گذار سایپا از محصولات قدیمی (تیبا و ساینای معمولی) به پلتفرم‌های جدیدتر (اطلس، سهند و ارتقای کوییک) جستجو کرد. با این حال، سرعت جایگزینی محصولات جدید نتوانسته است جای خالی تیراژ بالای محصولات اقتصادی سابق را پر کند. تولید شاهین نیز که امید اصلی سایپا بود، با افتی ۳۴ درصدی مواجه شده و به ۲۶ هزار دستگاه رسیده است.

وضعیت تولید وانت؛ پاشنه آشیل جدید

سایپا که همواره با وانت پراید (۱۵۱) و نیسان آبی (زامیاد) حاکم بلامنازع بازار خودروهای کار سبک بود، در این بخش نیز با چالش مواجه شده است. تولید وانت ۱۵۱ نصف شده و از ۵۹ هزار دستگاه به ۲۹ هزار دستگاه رسیده است. در زیرمجموعه زامیاد نیز اگرچه تولید نیسان وانت (زامیاد) همچنان ادامه دارد، اما مجموع تولید وانت در گروه سایپا افتی ۴۰.۸ درصدی را نشان می‌دهد.

بحران در بخش خصوصی؛ مونتاژکاران در سراشیبی

شاید نگران‌کننده‌ترین بخش این گزارش، وضعیت خودروسازان خصوصی باشد. شرکت‌هایی که قرار بود با عرضه خودروهای روز چینی تنوع را به بازار بیاورند، اکنون با کاهش تولید دست و پنجه نرم می‌کنند. مدیران خودرو، بزرگترین خودروساز خصوصی کشور، با کاهش ۵۸ درصدی تولید مواجه شده و تیراژ آن از ۱۱۰ هزار دستگاه به ۴۶ هزار دستگاه رسیده است. این سقوط آزاد برای برندی که محصولات فونیکس و ام‌وی‌ام آن بازار را اشباع کرده بود، بسیار معنادار است.

کرمان موتور نیز با کاهش ۵ درصدی، وضعیت بهتری ندارد و تیراژ آن روی عدد ۴۲ هزار دستگاه ایستاده است. گروه بهمن اما برخلاف جریان آب شنا کرده و رشدی ۲۴ درصدی را تجربه کرده که نشان‌دهنده مدیریت بهتر زنجیره تأمین در این گروه است.

ظهور بازیگران جدید با تیراژ قطره‌چکانی

در میان اعداد قرمز، نام‌های جدیدی در جداول تولید به چشم می‌خورند که اگرچه تیراژ پایینی دارند، اما نویدبخش تنوع در آینده هستند. برندهایی نظیر لوکانو (Lucano) در زیرمجموعه ماموت، تانک (TANK) در شتابران خودرو و محصولات جدید وارداتی که در خطوط مونتاژ قرار گرفته‌اند.

تولید خودروهای وارداتی مونتاژی مانند رنو آرکانا و رنو سامسونگ XM3 در سروش دیزل مبنا نیز از نکات جالب توجه این گزارش است که هرچند تعداد آنها هنوز سه رقمی است، اما نشانگر تحرکات جدید در لایه‌های زیرین صنعت است.

جزئیات کامل تولید خودروهای سواری بخش خصوصی

برای درک بهتر وضعیت بازار خودروهای چینی و مونتاژی، جدول زیر تمام مدل‌های تولید شده در ۱۰ ماهه نخست سال ۱۴۰۴ را به تفکیک نشان می‌دهد. ریزش شدید تولید در مدل‌های پرفروشی مثل تیگو و ام‌وی‌ام X22 کاملاً مشهود است.

بازار خودروهای تجاری؛ نبض اقتصاد کند می‌زند

در بخش خودروهای تجاری سنگین و نیمه‌سنگین، رشد تولید امیدوارکننده است. تولید انواع کامیون، کامیونت و کشنده با رشد ۳۹ درصدی به بیش از ۲۳ هزار دستگاه رسیده است. این رشد مدیون افزایش تولید در سایپا دیزل (رشد ۲۵۰ درصدی) و ایران‌خودرو دیزل (رشد ۲۵ درصدی) است. به نظر می‌رسد نوسازی ناوگان فرسوده حمل‌ونقل که سال‌ها به تعویق افتاده بود، بالاخره تکانی خورده است.

اما در بخش وانت‌بارها، وضعیت متفاوت است. کاهش ۴۰ درصدی تولید وانت در کشور، می‌تواند نشانه‌ای از رکود در کسب‌وکارهای کوچک و توزیع مویرگی باشد. زامیاد به عنوان لیدر بازار وانت، با نصف شدن تولید مواجه شده است، هرچند بهمن موتور در این بخش رشد اندکی داشته و برندهای جدیدی مثل شتابران خودرو با پیکاپ‌های TANK و مکس موتور با کلوت و پیکاپ‌های جدید، سعی در پر کردن خلاء بازار دارند.

در گزارش وزارت صمت آمده است: «در سال جاری حدود هشتاد و شش هزار دستگاه انواع خودروی وانت در کشور تولید شده که نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۴۰ درصد کاهش را نشان می‌دهد.»

نتیجه‌گیری: زمستان سرد صنعت خودرو

آمار ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که صنعت خودروی کشور در یک وضعیت عدم تعادل به سر می‌برد. از یک سو ایران‌خودرو با تکیه بر محصولات جدید خود یکه‌تازی می‌کند و از سوی دیگر، سایپا و خودروسازان خصوصی درگیر مشکلات ساختاری، ارزی و تأمین قطعات هستند.

کاهش تولید خودروهای پرتیراژ و اقتصادی و جایگزینی آن‌ها با محصولات گران‌تر، دسترسی قشر متوسط و ضعیف جامعه را به خودروی صفر کیلومتر دشوارتر کرده است. با توجه به روند فعلی، بعید به نظر می‌رسد که در دو ماه پایانی سال ۱۴۰۴، معجزه خاصی در آمار تولید رخ دهد و احتمالاً سال را با همین کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی نسبت به سال قبل به پایان خواهیم رساند.